Demansla yaşayan bir kişinin bakımında günlük hayat yalnızca yemek hazırlamak veya kişisel ihtiyaçlara yardımcı olmak anlamına gelmez. Bellek, iletişim, yönelim ve karar verme becerilerindeki değişimler nedeniyle aynı soru tekrar sorulabilir,…
Demansla yaşayan bir kişinin bakımında günlük hayat yalnızca yemek hazırlamak veya kişisel ihtiyaçlara yardımcı olmak anlamına gelmez. Bellek, iletişim, yönelim ve karar verme becerilerindeki değişimler nedeniyle aynı soru tekrar sorulabilir, daha önce kolayca yapılan bir iş zorlaşabilir veya alışılmadık bir durum huzursuzluk yaratabilir. Bu nedenle bakımın merkezinde kişinin mevcut kapasitesine uygun bir düzen kurmak ve değişen ihtiyaçlara sakin biçimde karşılık vermek bulunur.
Aileler demans hastası bakıcısı desteğini değerlendirirken yalnızca günlük işlerin yapılıp yapılmayacağına değil, bakıcının iletişim tarzına, sabrına ve evdeki alışılmış düzene uyum sağlayabilmesine de bakmalıdır. Kalite İK yaşlı bakım personeli arayan ailelerle adayları buluşturan bir aracı kurumdur. Hedef hizmet sayfasında yaşlı bakıcının temel görev alanı yemek, kişisel bakım, ev içi güvenlik ve sosyal iletişim gibi günlük yaşam desteği olarak tanımlanır. Tıbbi tedavi ve tedavi kararı ise bu görev alanından ayrı tutulur.
Demans iletişimin hızını ve biçimini değiştirebilir. Kişi bir soruya yanıt vermek için daha uzun zamana ihtiyaç duyabilir, anlatmak istediği kelimeyi bulamayabilir veya kısa süre önce konuşulan bir konuyu yeniden gündeme getirebilir. Böyle durumlarda konuşmayı hızlandırmaya çalışmak ya da sürekli hatasını düzeltmek iletişimi daha yorucu hale getirebilir.
Sabırlı bakım yaklaşımında amaç her konuşmanın mantıksal olarak kusursuz ilerlemesini sağlamak değildir. Bakıcı kişinin ne anlatmaya çalıştığını anlamaya çalışır, yanıt vermesi için zaman tanır ve aynı açıklamanın gerektiğinde yeniden yapılabileceğini kabul eder. Ses tonunun sakin tutulması, kısa ve anlaşılır cümlelerin kullanılması ve aynı anda çok sayıda seçenek sunulmaması günlük iletişimi kolaylaştırabilir.
Sabır aynı zamanda kişinin bağımsız yapabildiği işleri hemen onun yerine yapmamak anlamına gelir. Giyinmenin bir bölümünü, masayı hazırlamayı veya basit bir ev işini yapabiliyorsa yeterli süre verilmesi kişinin günlük yaşama katılımını korumaya yardımcı olur. Yardım düzeyi kişinin o günkü becerisine göre artırılıp azaltılabilir.
Demans bakımında rutin, günün her dakikasını değişmez bir programa bağlamak değildir. Daha işlevsel yaklaşım, temel günlük olayların mümkün olduğunca tanıdık bir sıra içinde gerçekleşmesidir. Uyanma, kişisel bakım, öğünler, dinlenme, sohbet, kısa etkinlikler ve uyku hazırlığı benzer bir akışta sürdürüldüğünde kişi gün içinde ne olacağını daha kolay takip edebilir.
Kişinin hastalık öncesindeki alışkanlıkları bu düzen kurulurken önemli bir başlangıç noktasıdır. Sabah kahvesini belirli bir saatte içmek, sevdiği bir programı izlemek, bahçeyle ilgilenmek, fotoğraflara bakmak veya aile bireyleriyle belirli zamanlarda konuşmak günlük planın parçası olabilir. Buradaki amaç kişiyi yeni bir yaşam biçimine zorlamak yerine mümkün olduğu ölçüde tanıdık alışkanlıklardan yararlanmaktır.
Ancak rutin katı olmamalıdır. Demans ilerledikçe veya kişinin fiziksel kapasitesi değiştikçe daha önce uygun olan bir etkinliğin süresi kısaltılabilir, zamanı değiştirilebilir ya da daha basit bir biçime dönüştürülebilir. İyi kurulmuş bakım düzeni sabitlik ile uyarlanabilirlik arasında denge kurar.
Bakıcı ile demans hastası arasındaki iletişimde mesajın içeriği kadar aktarılma biçimi de önem taşır. Gürültülü bir ortamda arka arkaya sorular yöneltmek yerine dikkat dağıtıcı unsurları azaltmak ve tek konu üzerinden ilerlemek daha anlaşılır bir iletişim yaratabilir.
| Günlük durum | Daha uygun yaklaşım | Kaçınılması gereken yaklaşım |
|---|---|---|
| Soruya geç yanıt verilmesi | Yanıt için zaman tanımak | Soruyu peş peşe tekrarlamak |
| Aynı sorunun tekrar sorulması | Sakin biçimde yeniden cevap vermek | Kişiyi azarlamak veya tartışmak |
| Karar vermekte zorlanma | Az sayıda basit seçenek sunmak | Çok sayıda alternatif vermek |
| Konuşmanın takip edilememesi | Kısa ve açık cümleler kullanmak | Uzun açıklamaları arka arkaya yapmak |
| Huzursuzluk görülmesi | Ortamı ve o anda yaşanan durumu değerlendirmek | Davranışı kişisel bir tartışmaya dönüştürmek |
Beden dili de iletişimin bir parçasıdır. Yüz yüze konuşmak, kişinin dikkatini nazikçe toplamak ve konuşurken aceleci görünmemek sözlü iletişimi destekleyebilir. Kişinin söyledikleri tam olarak anlaşılamadığında yalnızca kelimelere değil yüz ifadesi ve davranışlarına da dikkat etmek gerekebilir.
Her gün aynı şekilde ilerlemeyebilir. Eve gelen misafirler, uyku düzenindeki değişiklik, farklı bir ortam veya günlük plandaki beklenmedik bir değişiklik kişinin zorlanmasına neden olabilir. Bu noktada bakım veren kişinin ilk görevi tartışmayı kazanmak değil, kişinin neden zorlandığını anlamaya çalışmaktır.
Bir etkinlik huzursuzluk yaratıyorsa kısa bir ara vermek, daha sakin bir ortama geçmek veya daha tanıdık başka bir etkinliğe yönelmek düşünülebilir. Bakım planında aktivite kadar dinlenmeye de yer verilmesi önemlidir. Günün tamamını etkinliklerle doldurmak zorunlu değildir.
Öte yandan yeni ortaya çıkan veya belirgin biçimde değişen davranışların otomatik olarak demansın doğal sonucu olduğu varsayılmamalıdır. Ailenin gözlemlediği önemli değişikliklerin ilgili sağlık profesyoneline aktarılması gerekir. Bakıcının görevi teşhis koymak veya tedavi düzenlemek değildir.
Demans bakımında tutarlılık yalnızca bakıcının davranışlarıyla sağlanamaz. Aile üyeleri ile bakıcı birbirinden tamamen farklı kurallar uygularsa kişi için günlük akış daha karmaşık hale gelebilir. Bu nedenle ev içinde temel rutinlerin ve iletişim biçiminin önceden konuşulması yararlıdır.
Aile bakıcıya kişinin geçmiş alışkanlıklarını, sevdiği etkinlikleri, hassas olduğu durumları ve günlük yaşam düzenini aktarabilir. Hangi işlerde bağımsız kalabildiği ve hangi alanlarda desteğe ihtiyaç duyduğu da başlangıçta netleştirilmelidir. Böylece bakım yalnızca görev listesinden oluşmaz, kişinin yaşam biçimine göre şekillenir.
Kalite İK’nın yaşlı bakıcı hizmet sayfasında da personel eşleştirme sürecinin ailenin çalışma düzeni ve gün akışı gibi ihtiyaçlarını tarif etmesiyle başladığı belirtilir. Kurumun rolü sağlık hizmeti sunmak değil, aile ile uygun personel adayını bir araya getiren aracılık sürecini yürütmektir. Bu nedenle demans söz konusu olduğunda aile aday görüşmesinde günlük bakım beklentilerini ve iletişim gereksinimlerini açık biçimde anlatmalıdır.
Demans hastasına bakım verecek kişide yalnızca genel bakım deneyimine bakmak yeterli olmayabilir. Tekrarlayan sorular karşısında sakin kalabilmesi, kişiyi küçümsemeden konuşabilmesi, görevleri basitleştirebilmesi ve yerleşmiş alışkanlıklara saygı gösterebilmesi günlük bakım kalitesini doğrudan etkileyen özelliklerdir.
Çalışma düzeni de gerçek ihtiyaca göre belirlenmelidir. Destek gereksiniminin yalnız gündüz saatlerinde mi bulunduğu, gece boyunca da gözetim ihtiyacı olup olmadığı ve aile üyelerinin hangi zamanlarda bakım sorumluluğunu üstlenebildiği değerlendirilmelidir. Ücret üzerinde de çalışma düzeni, ihtiyaçların kapsamı ve adaydan beklenen sorumluluklar gibi faktörler etkili olabilir. Bu nedenle yalnızca fiyat üzerinden seçim yapmak yerine görev tanımını önce netleştirmek daha sağlıklı bir karşılaştırma zemini oluşturur.
Sabır demans bakımının önemli bir parçasıdır ancak tek başına yeterli değildir. Sabırlı iletişim, tanıdık rutinler, kişinin yapabildiklerini koruyan destek, uygun çalışma düzeni ve aile ile bakıcı arasındaki bilgi paylaşımı birlikte ele alınmalıdır. Ayrıca her demans hastasının belirtileri ve günlük ihtiyaçları aynı değildir. Bir kişi için rahatlatıcı olan rutin başka bir kişi için uygun olmayabilir.
Bu nedenle bakım düzeni hazır bir şablon gibi uygulanmamalıdır. Kişinin geçmiş yaşamı, alışkanlıkları, mevcut becerileri ve gün içindeki tepkileri dikkate alınarak oluşturulmalı ve ihtiyaçlar değiştikçe yeniden değerlendirilmelidir. Bakıcının rolü günlük yaşamı desteklemek ve güvenli bir düzenin sürdürülmesine katkı sağlamaktır. Teşhis, ilaç değişikliği ve tedavi kararı ise yetkili sağlık profesyonellerinin alanında kalır.
